İklim Terminolojisi ve Kavram SözlüğüClimate Terminology & Concept Glossary

Paris Anlaşması’nın uzun dönem sıcaklık amacı, küresel ortalama sıcaklık artışını sanayi öncesi düzeylerin oldukça altında 2°C ile sınırlamak ve artışı 1,5°C ile sınırlandırmak için çaba göstermektir.

Adil dönüşüm, çevresel açıdan sürdürülebilir ve düşük emisyonlu ekonomilere geçişin; insana yakışır iş, sosyal diyalog, hakların korunması, beceri geliştirme ve sosyal içerme ilkeleriyle yönetilmesidir.

İnsan faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazlarının, aerosollerin veya bunların öncüllerinin atmosfere salınmasıdır. Fosil yakıt kullanımı, sanayi süreçleri, tarım ve arazi kullanımı değişikliği başlıca kaynaklardır.

Avrupa Komisyonu, Avrupa Birliği’nin genel çıkarını gözeten; mevzuat önerileri hazırlayan, Birlik hukukunun uygulanmasını izleyen, politikaları ve bütçeyi yürüten yürütme organıdır.

Azaltım, sera gazı emisyonlarını düşürmeye veya bu gazları atmosferden uzaklaştıran yutakları güçlendirmeye yönelik insan müdahalesidir. Enerji, ulaştırma, sanayi, binalar ve arazi kullanımı gibi sistemleri kapsar.

Bilim Temelli Hedefler Girişimi, şirketler ve finansal kuruluşlar için iklim bilimiyle uyumlu sera gazı azaltım hedeflerine ilişkin standartlar, araçlar ve doğrulama hizmetleri geliştiren bağımsız bir kuruluştur.

UNDRR, Birleşmiş Milletler sisteminde afet riskinin azaltılmasını koordine eden ve Sendai Afet Riskini Azaltma Çerçevesi’nin uygulanmasını, izlenmesini ve gözden geçirilmesini destekleyen odak kuruluştur.

UNEP, Birleşmiş Milletler sisteminin çevre alanındaki başlıca otoritesidir; iklim değişikliği, doğa ve biyolojik çeşitlilik kaybı ile kirlilik ve atık sorunlarına ilişkin bilimsel değerlendirme, politika desteği ve uluslararası eşgüdüm sağlar.

BMÇMS, özellikle ciddi kuraklık veya çölleşme yaşayan ülkelerde çölleşmeyle mücadele etmeyi ve kuraklığın etkilerini hafifletmeyi amaçlayan, arazi ve kuraklık konularındaki hukuken bağlayıcı küresel sözleşmedir.

FAO, açlıkla mücadele, gıda güvenliği, beslenme ve sürdürülebilir tarım, ormancılık ve balıkçılık alanlarında uluslararası çalışmalara öncülük eden Birleşmiş Milletler uzmanlık kuruluşudur.

BMİDÇS, sera gazı yoğunluklarını iklim sistemi üzerindeki tehlikeli insan kaynaklı müdahaleyi önleyecek düzeyde istikrara kavuşturmayı amaçlayan küresel iklim sözleşmesidir. Paris Anlaşması dâhil uluslararası iklim rejiminin kurumsal temelini oluşturur.

Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi; biyolojik çeşitliliğin korunması, bileşenlerinin sürdürülebilir kullanımı ve genetik kaynakların kullanımından doğan faydaların adil ve hakkaniyetli paylaşımı amaçlarını taşıyan küresel sözleşmedir.

UNDP, yoksulluğun azaltılması, eşitsizliklerin giderilmesi, yönetişimin güçlendirilmesi ve gezegenin korunması için ülkelere politika, kapasite, finansman ve uygulama desteği sunan Birleşmiş Milletler kalkınma kuruluşudur.

COP31, BMİDÇS Taraflar Konferansı’nın 9–20 Kasım 2026 tarihlerinde Antalya’da düzenlenecek otuz birinci oturumudur. Türkiye başkanlığı ve ev sahipliğinde, Avustralya’nın Müzakereler Başkanı rolüyle yürütülecektir.

COP alanındaki ekranlar aracılığıyla güncel toplantı ve oturum programlarını, saatleri, salon bilgilerini, erişim durumlarını ve program değişikliklerini katılımcılara ileten konferans içi bilgilendirme sistemidir.

COP Başkanlığı, yıllık konferansın siyasi ve usule ilişkin liderliğini üstlenerek taraflar arasında uzlaşı arar. COP Başkanlıkları Troykası ise ardışık başkanlıkların belirli bir görev veya yol haritası için eşgüdüm kurduğu, kalıcı olmayan iş birliği düzenlemesidir.

Devrilme noktası, bir sistemde küçük ek değişikliklerin büyük, hızlı ve çoğu zaman geri döndürülmesi güç bir dönüşümü tetiklediği kritik eşiktir. İklim, ekosistem ve insan sistemlerinde görülebilir.

Dirençlilik, birbirine bağlı sosyal, ekonomik ve ekolojik sistemlerin tehlikeli olay veya eğilimlerle karşılaştığında temel işlevlerini, kimliğini ve yapısını koruyarak başa çıkma, yeniden örgütlenme ve gelişme kapasitesidir.

Döngüsel ekonomi, ürün ve malzemelerin değerini mümkün olduğunca uzun süre koruyan; birincil kaynak girdisini, tüketimi, atık oluşumunu ve yaşam döngüsü boyunca olumsuz çevresel etkileri azaltan ekonomik sistemdir.

Dünya Bankası, Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası ile Uluslararası Kalkınma Birliğinden oluşan çok taraflı kalkınma kurumudur; ülkelere finansman, politika önerisi, araştırma ve teknik destek sunar. Daha geniş Dünya Bankası Grubundan farklıdır.

DMÖ; hava, iklim, operasyonel hidroloji ve ilgili yer bilimleri alanlarında uluslararası iş birliğini, gözlem standartlarını ve veri paylaşımını koordine eden Birleşmiş Milletler uzmanlık kuruluşudur.

OECD, ekonomik ve sosyal refahı geliştirmek amacıyla hükümetler arasında veri, politika analizi, standart geliştirme, akran değerlendirmesi ve iş birliği sağlayan hükümetlerarası bir kuruluştur.

Ülkelerin mevcut taahhüt ve politikalarıyla ulaşılacak 2030 emisyon düzeyi ile 1,5°C veya 2°C hedefiyle uyumlu düzey arasındaki farktır; gigaton CO₂ eşdeğeri cinsinden ifade edilir.

Soğutma, sanayi ve elektrik ekipmanlarında kullanılan; hidroflorokarbonlar, perflorokarbonlar, kükürt hekzaflorür ve azot triflorür dâhil insan yapımı flor içeren sera gazları grubudur.

ETF, Paris Anlaşması’nın 13. maddesi kapsamında ülkelerin emisyonlarını, ulusal katkı hedeflerindeki ilerlemeyi, uyum çalışmalarını ve sağlanan, ihtiyaç duyulan ya da alınan desteği ortak usullerle raporlayıp incelemesini sağlayan sistemdir.

IPCC, iklim değişikliğinin bilimsel temeli, etkileri, gelecekteki riskleri ile uyum ve azaltım seçenekleri hakkındaki yayımlanmış bilgileri değerlendiren Birleşmiş Milletler organıdır. Kendi özgün araştırmasını yürütmez.

IFRS Vakfı, finansal raporlama standartlarının yönetişim yapısını sağlar. Vakıf bünyesindeki ISSB, yatırımcıların kararları için önemli sürdürülebilirlik bağlantılı risk ve fırsatlara ilişkin küresel açıklama standartları geliştirir.

İklimle bağlantılı tehlikelerin insan veya ekolojik sistemler üzerinde olumsuz sonuç doğurma potansiyelidir. Risk; tehlike, maruziyet ve kırılganlık arasındaki dinamik etkileşimlerden doğar.

Sera gazı azaltımı ile iklime uyumu, herkes için sürdürülebilir kalkınmayı destekleyecek biçimde birlikte yürüten kalkınma yaklaşımıdır; ilerlemeyi değişen iklim koşulları altında kalıcı kılmayı amaçlar.

Işınımsal (radyatif) zorlama, bir iklim etkeninin dünyanın enerji dengesinde oluşturduğu değişimi ölçer ve metrekare başına watt ile ifade edilir. Pozitif değer ısınma, negatif değer soğuma eğilimini gösterir.

BTR, Paris Anlaşması taraflarının ETF kapsamında iki yılda bir sunduğu; ulusal sera gazı envanteri, ulusal katkı hedeflerindeki ilerleme, iklim etkileri ve uyum ile finansman, teknoloji ve kapasite desteği hakkında bilgiler içeren rapordur.

İklim adaleti, iklim değişikliğinin nedenleri, etkileri ve müdahalelerini hakkaniyet açısından ele alan yaklaşımdır. Yük ve faydaların dağılımını, karar süreçlerine katılımı ve farklı kimlik, kültür ve hakların tanınmasını kapsar.

İklim değişikliği, iklimin ortalamasında veya değişkenliğinde uzun dönem boyunca süren, istatistiksel olarak belirlenebilir değişimdir. Doğal süreçlerden ya da insan kaynaklı dış etkilerden doğabilir; mevcut küresel ısınmanın baskın nedeni insan faaliyetleridir.

İklim değişikliğiyle mücadelede uluslararası iş birliği kurmak, müzakere yürütmek ve anlaşmaları hayata geçirmek için diplomatik araçların kullanılmasıdır; ikili ilişkileri, koalisyonları ve çok taraflı süreçleri kapsar.

Atmosferdeki CO₂ derişimi sanayi öncesi düzeyin iki katına çıktığında küresel ortalama sıcaklığın dengeye ulaştığında ne kadar artacağını gösteren parametredir; IPCC en olası aralığı 2,5–4°C olarak verir.

İklim finansmanı, iklim değişikliğini ele alan azaltım ve uyum faaliyetlerini desteklemeyi amaçlayan; yerel, ulusal veya sınır ötesi düzeyde kamu, özel ve alternatif kaynaklardan sağlanan finansmandır.

İklim senaryoları, geleceğe ilişkin tahmin değil, tutarlı olası gelişim yollarıdır. SSP’ler nüfus, ekonomi ve politika gibi sosyoekonomik koşulları; RCP’ler ise sera gazı yoğunluklarıyla bağlantılı ışınımsal zorlama düzeylerini temsil eder.

Karbon ayak izi, bir faaliyet, kişi, kuruluş, ürün veya hizmetle ilişkilendirilen doğrudan ve dolaylı sera gazı emisyonlarının, tanımlı sınırlar içinde karbondioksit eşdeğeri olarak toplamıdır.

Karbon bütçesi, diğer insan kaynaklı iklim etkenleri de dikkate alınarak, küresel ısınmayı belirli bir düzeyle belirli olasılıkta sınırlamak için salınabilecek azami kümülatif net insan kaynaklı CO₂ miktarıdır.

Karbon denkleştirme, bir sınır içinde oluşan emisyonları, başka yerde gerçekleştirilen ve bir referans senaryoya göre hesaplanan sera gazı azaltımı veya giderimiyle telafi etme uygulamasıdır; genellikle kredilerin iptal edilmesini gerektirir.

Karbon döngüsü, karbonun atmosfer, okyanuslar, karasal biyosfer ve jeolojik depolar arasında fotosentez, solunum, ayrışma, çözünme, yanma ve diğer fiziksel, kimyasal ve biyolojik süreçlerle taşınmasıdır.

Karbon fiyatlandırması, sera gazı emisyonlarına veya karbon yoğun faaliyetlere parasal maliyet yükleyerek iklim kaynaklı toplumsal maliyetleri ekonomik kararlara yansıtmayı amaçlayan politika yaklaşımıdır. Başlıca doğrudan araçları karbon vergisi ve emisyon ticaret sistemidir.

Karbon kredisi, doğrulanmış bir sera gazı azaltımı veya gideriminin bir metrik ton CO₂e’sini temsil eden, bir kayıt sisteminde ihraç edilen ve izlenen birimdir. Kredinin varlığı, kullanıldığı iddianın otomatik olarak geçerli olduğu anlamına gelmez.

Karbon nötr, belirlenmiş bir konu ve dönem için hesaplanan CO₂ veya karbon ayak izinin azaltımlar, giderimler ve gerektiğinde denkleştirmeler sonucunda net olarak sıfırlandığını belirten durum ya da iddiadır. Sınırlar ve kullanılan yöntem açıklanmalıdır.

Karbondioksit eşdeğeri, farklı sera gazlarının belirli bir zaman ufkundaki küresel ısınma etkisini, aynı etkiyi yaratacak CO₂ miktarı cinsinden ifade eden ortak ölçü birimidir.

Karbonsuzlaşma, bir ekonomi, sektör, kurum veya faaliyetin enerji ve üretim süreçlerindeki karbon yoğunluğunu ve CO₂ emisyonlarını zaman içinde azaltmasıdır. Enerji verimliliği, elektrifikasyon, düşük karbonlu enerji ve süreç dönüşümü gibi yolları kapsar.

Kayıp ve zarar, iklim değişikliğinin aşırı olaylar ve yavaş gelişen süreçlerle bağlantılı olumsuz etkilerini ifade eder; ekonomik kayıpların yanında yaşam, sağlık, kültür, ekosistem ve yerinden edilme gibi ekonomik olmayan sonuçları da kapsar.

Kırılganlık, bir sistemin iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinden zarar görmeye yatkınlığıdır; duyarlılık veya zarar görebilirlik ile başa çıkma ve uyum kapasitesindeki yetersizlikleri kapsar.

CO₂'ye göre atmosferik ömrü görece kısa olan ve sağlık ya da ekosistemlere de zarar veren iklim etkenleridir; yaygın olarak metan, siyah karbon, troposferik ozon ve birçok hidroflorokarbonu kapsar.

Küresel Ayak İzi Ağı, Ekolojik Ayak İzi ile biyolojik kapasite ölçümlerinin geliştirilmesini ve uygulanmasını destekleyen bağımsız bir araştırma kuruluşudur; Dünya Limit Aşım Günü çalışmalarını da yürütür.

Küresel Çevre Fonu, gelişmekte olan ülkelerde küresel çevre yararı üreten program ve projeleri finanse eden çok taraflı bir fon ailesidir; UNFCCC dâhil çeşitli çevre sözleşmelerinin finansal mekanizması olarak görev yapar.

Küresel Durum Değerlendirmesi, Paris Anlaşması’nın uygulanmasını ve uzun dönemli amaçlarına yönelik ortak ilerlemeyi azaltım, uyum, uygulama araçları ve destek boyutları üzerinden beş yılda bir inceleyen kolaylaştırıcı süreçtir.

Küresel ısınma, dünyanın küresel ortalama yüzey sıcaklığında belirli bir referans dönemine göre gözlenen veya öngörülen uzun dönemli artıştır. Günümüzdeki ısınmanın başlıca nedeni insan kaynaklı sera gazı emisyonlarıdır.

Küresel Isınma Potansiyeli, bir sera gazının belirli bir zaman diliminde oluşturduğu bütünleşik ışınımsal etkiyi, aynı kütledeki karbondioksitin etkisine oranlayan emisyon ölçütüdür.

Kyoto Protokolü, UNFCCC kapsamında sanayileşmiş ülkelere ve geçiş ekonomilerine belirli taahhüt dönemleri için hukuken bağlayıcı, nicel sera gazı azaltım veya sınırlama yükümlülükleri getiren uluslararası anlaşmadır. Protokol 11 Aralık 1997’de COP3’te kabul edilmiş ve 16 Şubat 2005’te yürürlüğe girmiştir.

CMP, Kyoto Protokolü’nün karar organıdır. UNFCCC Taraflar Konferansı, Protokol Taraflarının toplantısı sıfatıyla uygulamayı gözden geçirir ve gerekli kararları alır; Protokole taraf olmayan Sözleşme Tarafları gözlemci olabilir.

Müzakere grupları, UNFCCC görüşmelerinde ortak çıkar veya politika konumları çevresinde eşgüdüm sağlayan Taraf koalisyonlarıdır. Bölgesel BM gruplarından farklı olarak üyelikleri konuya ve siyasi yakınlığa dayanabilir.

Negatif geri besleme, iklim sistemindeki başlangıç değişikliğine karşı yönde tepki vererek bu değişikliği zayıflatan süreçtir. Buradaki “negatif” sözcüğü değer yargısını değil, sistem tepkisinin yönünü belirtir.

Net negatif emisyonlar, belirli bir dönemde ölçütle ağırlıklandırılmış insan kaynaklı sera gazı uzaklaştırmalarının aynı kapsamdaki insan kaynaklı emisyonları aşması durumudur; yalnızca azaltılmış brüt emisyon anlamına gelmez.

Net sıfır emisyon, belirli bir dönemde ölçütle ağırlıklandırılmış insan kaynaklı sera gazı emisyonlarının insan kaynaklı uzaklaştırmalarla dengelendiği durumdur. Kapsanan gazlar, coğrafya, zaman ufku ve kullanılan ölçüt açıkça belirtilmelidir.

CBDR-RC, iklim sistemini koruma sorumluluğunun bütün devletlerce paylaşıldığını, ancak yükümlülük ve beklentilerin tarihsel katkılar, kapasite ve ulusal koşullar dikkate alınarak farklılaşabileceğini belirten hakkaniyet ilkesidir.

CMA, Paris Anlaşması’nın karar organıdır. UNFCCC Taraflar Konferansı, Anlaşma Taraflarının toplantısı sıfatıyla uygulamayı gözetir ve kararlar alır; Anlaşmaya taraf olmayan Sözleşme Tarafları gözlemci olarak katılabilir.

Pozitif geri besleme, iklim sistemindeki başlangıç değişikliğine aynı yönde tepki vererek bu değişikliği büyüten süreçtir. “Pozitif” ifadesi yararlı bir sonucu değil, güçlendirici tepkinin yönünü anlatır.

Sanayi öncesi referans, insan faaliyetlerinin iklim üzerindeki belirgin etkisinden önceki koşulları temsil eden sıcaklık karşılaştırma düzeyidir. IPCC, gözlemsel veri yeterliliği nedeniyle çoğunlukla 1850–1900 ortalamasını yaklaşık referans olarak kullanır.

Sera etkisi, atmosferdeki sera gazları ve bulutların dünya yüzeyinden yayılan kızılötesi ışınımı soğurup yeniden yaymasıyla yüzey ve alt atmosferin ısınmasını sağlayan doğal süreçtir.

Sera Gazı Protokolü, WRI ve WBCSD tarafından geliştirilen; şirket, değer zinciri, ürün, proje, kent ve politika düzeylerinde sera gazı emisyonlarının hesaplanması ve raporlanmasına yönelik standart ve rehberler bütünüdür.

Sera gazları, atmosferde doğal olarak bulunan veya insan faaliyetleriyle salınan; belirli dalga boylarındaki ışınımı soğurup yayan ve sera etkisine katkıda bulunan gaz bileşenleridir.

Sıcaklık aşımı, küresel ısınmanın belirli bir hedef düzeyini geçici olarak aşması ve daha sonra bu düzeyin altına dönmesidir. Aşımın büyüklüğü ile süresi riskin temel bileşenleridir.

Fosil yakıtların, biyoyakıtların ve biyokütlenin eksik yanmasıyla oluşan; ışığı güçlü biçimde soğuran partikül madde bileşenidir. Kısa ömürlü bir iklim etkeni ve sağlığa zararlı hava kirleticisidir.

Sürdürülebilir kalkınma, bugünün gereksinimlerini gelecek kuşakların kendi gereksinimlerini karşılama imkânını zayıflatmadan karşılayan; ekonomik, sosyal ve çevresel boyutları birlikte ele alan kalkınma yaklaşımıdır.

Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları, Birleşmiş Milletler 2030 Gündemi kapsamında kabul edilen, bütün ülkeler için geçerli 17 amaç ve bunlara bağlı hedeflerden oluşan bütünleşik küresel eylem çerçevesidir.

Sürdürülebilirlik, insan ve doğal sistemlerin yaşamı destekleyen ekolojik, sosyal ve ekonomik koşulları uzun dönemde koruyabilme niteliğidir. Bir kurumun tekil çevre projesinden daha geniş, kuşaklar arası bir değerlendirme çerçevesidir.

Buz ve organik madde dâhil toprak ya da kayacın sıcaklığının en az iki ardışık yıl 0°C veya altında kaldığı zemindir.

Taraflar Konferansı, UNFCCC’nin en yüksek karar organıdır. Sözleşmeye taraf devletlerin temsil edildiği bu organ, uygulamayı ve Tarafların ilerlemesini gözden geçirir; gerekli kurumsal, idari ve esaslı kararları genellikle yıllık oturumlarında alır.

Ulusal Katkı Beyanı, her Paris Anlaşması Tarafının iklim eylemine yapacağı katkıyı açıkladığı ve beş yılda bir sunduğu ulusal plandır. Azaltım hedeflerini içerir; uyum, finansman veya diğer uygulama unsurlarını da kapsayabilir.

Uluslararası Enerji Ajansı, hükümetlerle ve sektörlerle çalışan; enerji güvenliği, erişilebilirlik ve sürdürülebilirlik konularında veri, analiz, politika önerileri ve eşgüdüm sağlayan hükümetler arası enerji kuruluşudur.

Uluslararası Göç Örgütü, insani ve düzenli göçü destekleyen, göçmenlere ve devletlere hizmet sunan, Birleşmiş Milletler sistemi içinde yer alan başlıca hükümetler arası göç kuruluşudur.

Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı, yenilenebilir enerjinin yaygın ve sürdürülebilir kullanımını destekleyen; üyelere politika, teknoloji, kaynak, finansman ve kapasite geliştirme bilgisi sağlayan hükümetler arası kuruluştur.

Uyum, insan sistemlerinde mevcut veya beklenen iklime ve etkilerine göre zararları azaltmak ya da yararlı fırsatlardan yararlanmak için yapılan düzenlemelerdir; doğal sistemlerde de müdahale yoluyla kolaylaştırılabilir.

Ülkelerin fiilen ihtiyaç duyduğu uyum düzeyi ile hâlihazırda planlanan, uygulanan ve finanse edilen uyum arasındaki farktır; en belirgin biçimde finansman açığı olarak ölçülür.

LT-LEDS, bir ülkenin uzun vadeli düşük sera gazı emisyonlu kalkınma yönünü, dönüşüm önceliklerini ve politika sinyallerini ortaya koyan stratejik çerçevedir. Paris Anlaşması Tarafları bu stratejileri hazırlayıp bildirmek için çaba göstermelidir.

SBSTA ve SBI, UNFCCC’nin iki daimi yardımcı organıdır. SBSTA bilimsel ve teknolojik konularda bilgi ve tavsiye sunar; SBI ise Sözleşme, Kyoto Protokolü ve Paris Anlaşması’nın uygulanmasını değerlendirir ve destekler.

Yeşil aklama, bir kuruluşun, ürünün, hizmetin veya politikanın çevresel ya da iklim performansını gerçekte olduğundan daha olumlu gösteren yanıltıcı iddia, seçici açıklama, görsel sunum veya iletişim uygulamasıdır.

Yeşil İklim Fonu, UNFCCC finansal mekanizmasının COP’a karşı sorumlu işletici kuruluşudur. Gelişmekte olan ülkelerde düşük emisyonlu ve iklime dirençli kalkınma patikalarına geçişi desteklemek üzere kamu ve özel finansmanı harekete geçirir.

AB Döngüsel Ekonomi Eylem Planı, ürünlerin tasarımından kullanım sonuna kadar kaynak verimliliğini artırmayı, atığı önlemeyi ve malzemeleri ekonomide daha uzun süre tutmayı amaçlayan Avrupa Birliği politika çerçevesidir.

Alt dönüşüm, atık veya kullanılmış bir malzemenin, ilk ürüne göre daha düşük kaliteye, işleve ya da ekonomik değere sahip bir üründe değerlendirilmesidir; malzeme geri kazanılır ancak değeri tam korunmaz.

Anaerobik çürütme, organik maddelerin oksijensiz ortamda mikroorganizmalar tarafından parçalanarak başlıca metan ve karbondioksit içeren biyogaz ile besin açısından zengin çürütme artığına dönüştürüldüğü kontrollü biyolojik süreçtir.

Yenilenebilir biyolojik kaynakları gıda, malzeme ve enerjiye dönüştüren; yan ürünleri ve atıkları yeniden değerlendirerek malzemeleri mümkün olduğunca uzun süre döngüde tutan ekonomik modeldir.

Evsel ve kentsel arıtma çamuru yönetimi, kentsel atık su arıtımı sırasında oluşan çamurun miktarını, tehlikelerini ve çevresel etkilerini azaltmak amacıyla yoğunlaştırılması, arıtılması, taşınması, yararlı kullanımı veya güvenli bertarafını kapsar.

Atık elektrikli ve elektronik eşya, sahibi tarafından atılan veya atılması amaçlanan, çalışması elektrik akımına ya da elektromanyetik alana bağlı cihazları ve bunların parçalarını ifade eden özel bir atık akışıdır.

Atık hiyerarşisi, atık politikası ve yönetiminde seçenekleri öncelik sırasına koyan yaklaşımdır: önleme; yeniden kullanıma hazırlama; geri dönüşüm; enerji geri kazanımı dâhil diğer geri kazanım; son olarak bertaraf.

Atıktan enerji, geri dönüştürülemeyen atıklardan yakma, anaerobik çürütme, gazlaştırma veya benzeri işlemlerle elektrik, ısı ya da yakıt elde edilmesini kapsayan yöntemler bütünüdür.

Attığın Kadar Öde, hanelerin veya diğer atık üreticilerinin karışık atık toplama ücretini bıraktıkları atığın ağırlığına, hacmine ya da toplama sıklığına göre ödediği değişken ücretlendirme sistemidir.

Biyobozunurluk, bir malzemenin mikroorganizmaların etkinliğiyle belirli çevresel koşullarda daha basit maddelere dönüşebilme özelliğidir. Hız ve nihai ürünler; sıcaklık, oksijen, nem, ortam ve malzeme yapısına bağlıdır.

Dünya Limit Aşımı Günü, insanlığın belirli bir yıldaki ekolojik kaynak ve hizmet talebinin, dünyanın aynı yıl içinde yenileyebileceği biyolojik kapasiteyi aştığı tahmini tarihi gösterir.

Depo gazı, depolanan biyobozunur atıkların oksijensiz ayrışması sırasında oluşan, başlıca metan ve karbondioksitten oluşan gaz karışımıdır; iz miktarda başka bileşikler de içerebilir.

Düzenli depolama tesisi, atığın kontrollü biçimde yerleştirildiği; taban sızdırmazlığı, sızıntı suyu ve gaz toplama, örtüleme, izleme, kapatma ve kapatma sonrası bakım önlemleri bulunan mühendislik yapısıdır.

Eko-tasarım, bir ürünün işlevini korurken yaşam döngüsü boyunca çevresel etkilerini azaltmak amacıyla dayanıklılık, onarılabilirlik, enerji ve kaynak verimliliği, yeniden kullanım ve geri dönüştürülebilirlik gibi özellikleri tasarıma dâhil eden yaklaşımdır.

Endüstriyel simbiyoz, normalde ayrı çalışan işletmelerin malzeme, enerji, su, yan ürün, altyapı veya hizmetleri karşılıklı yarar sağlayacak biçimde paylaşması ve bir işletmenin çıktısını diğerinin girdisine dönüştürmesidir.

Gaz yakma, özellikle petrol üretimi sırasında açığa çıkan ve kullanılamayan, taşınamayan veya güvenlik amacıyla boşaltılması gereken doğal gazın kontrollü bir alevde yakılmasıdır.

Gazlaştırma, karbon içeren malzemeleri sınırlı oksijen, hava, buhar veya karbondioksit varlığında yüksek sıcaklıkta başlıca karbonmonoksit ve hidrojenden oluşan sentez gazına dönüştüren termokimyasal süreçtir.

Genişletilmiş üretici sorumluluğu, üreticinin bir ürünün yaşam döngüsü boyunca, özellikle tüketim sonrası toplama, ayırma, geri dönüşüm ve güvenli yönetim aşamalarında mali veya örgütsel sorumluluk üstlendiği politika yaklaşımıdır.

Gıda israfı, gıdanın perakende, yemek hizmeti ve hanehalkı aşamalarında yenilebilir kısımlarıyla birlikte atık hâline gelmesidir. Tedarik zincirinin üretim ve hasat sonrası erken aşamalarındaki kayıplardan kavramsal olarak ayrılır.

İleri dönüşüm, atık veya kullanılmış ürün ve malzemelerin, başlangıçtaki kullanımına göre daha yüksek işlevsel, estetik ya da ekonomik değere sahip ürünlere dönüştürülmesidir; çoğu uygulama ürün veya parça bütünlüğünü korur.

Kaçak emisyonlar, yakıt üretimi, işlenmesi, depolanması ve taşınması gibi faaliyetlerde ekipman sızıntıları, havalandırma, yakma, dökülme veya kazara salımlar yoluyla atmosfere çıkan, amaçlı enerji yanması dışındaki emisyonlardır.

Kapalı döngü geri dönüşüm, bir atık ürünün malzemesini kalite ve teknik özellikleri yeterince korunarak aynı tür üründe veya eşdeğer uygulamada yeniden kullanılabilir ikincil hammaddeye dönüştüren geri dönüşüm sistemidir.

Kaynağında ayırma, organik, geri dönüştürülebilir, tehlikeli veya diğer atık türlerinin oluştuğu yerde birbirine karıştırılmadan ayrı kaplarda biriktirilmesi ve uygun toplama sistemlerine verilmesidir.

Kompostlaştırma, organik malzemelerin mikroorganizmalar tarafından oksijenli ve yönetilen koşullarda parçalanarak biyolojik açıdan kararlı, toprak düzenleyici nitelikte komposta dönüştürüldüğü süreçtir; anaerobik çürütmeden farklıdır.

Planlı küçülme, özellikle yüksek gelirli ekonomilerde maddi üretim ve tüketimin planlı, demokratik ve adil biçimde azaltılmasını; toplumsal refahın büyüme yerine yeterlilik, eşitlik ve ekolojik sınırlar üzerinden yeniden kurulmasını savunan yaklaşımdır.

Malzeme geri kazanım tesisi, ayrı toplanmış veya karışık atık akışlarındaki geri dönüştürülebilir malzemeleri elle ve mekanik yöntemlerle ayıran, sınıflandıran, hazırlayan ve geri dönüşüm tesislerine sevk için yoğunlaştıran tesistir.

Mekanik biyolojik işleme, karışık atığı mekanik ayırma ve boyutlandırma adımlarıyla biyolojik stabilizasyon, kompostlaştırma veya anaerobik çürütme süreçlerini birleştirerek geri kazanılabilir malzeme, yakıt veya stabilize kalıntı üreten sistemdir.

Metan, doğal gazın ana bileşeni olan, karbondioksite göre atmosferde daha kısa süre kalan ancak birim kütle başına daha güçlü ısı tutma etkisine sahip renksiz bir sera gazıdır.

Mikroplastikler, genellikle beş milimetreden küçük kabul edilen katı plastik parçacıklardır. Ürünlere kasıtlı olarak eklenebilir veya daha büyük plastiklerin üretim, kullanım, aşınma ve çevresel parçalanması sonucunda oluşabilir.

Nanoplastikler, ISO'nun plastik kirliliği terminolojisinde bir mikrometreden küçük plastik parçacıklardır; bazı bilimsel ve düzenleyici çerçeveler daha dar nano ölçekler kullanır. Büyük plastiklerin parçalanmasıyla oluşabilir veya doğrudan üretilebilir.

Piroliz, organik veya karbon içeren malzemelerin oksijen bulunmayan ya da çok sınırlı bir ortamda ısıyla parçalanarak gaz, sıvı ürünler ve karbonca zengin katı kalıntıya dönüştürüldüğü termokimyasal süreçtir.

Planlı eskitme, bir ürünün belirli bir süre veya kullanım yoğunluğundan sonra erken biçimde işlevsiz ya da modası geçmiş hâle gelmesi için ömrünün ticari politika kapsamında kasıtlı olarak sınırlandırılmasıdır.

Sıfır atık, atık oluşumunu önlemeyi; ürün ve malzemeleri yeniden kullanım, onarım, yeniden imalat ve geri dönüşüm yoluyla ekonomide tutmayı; kaçınılmaz kalıntıları çevreye zarar vermeden yönetmeyi amaçlayan sistem yaklaşımıdır.

Sızıntı suyu, yağışın veya atığın içerdiği sıvının depolanmış atık içinden süzülmesiyle oluşan ve depolama sahasından çıkan ya da saha içinde tutulan kirletici yüklü sıvıdır.

Sürdürülebilir tüketim ve üretim, temel gereksinimleri ve yaşam kalitesini karşılarken ürün ve hizmetlerin yaşam döngüsü boyunca doğal kaynak, zararlı madde, atık ve kirletici kullanımını en aza indirmeyi amaçlayan bütüncül yaklaşımdır.

Vermikompostlaştırma, solucanlar ile mikroorganizmaların organik malzemeleri parçalayarak biyolojik açıdan kararlı, besin bakımından zengin bir toprak düzenleyici olan vermikomposta dönüştürdüğü, genellikle düşük sıcaklıkta yürütülen kontrollü süreçtir.

Yaşam döngüsü değerlendirmesi, bir ürün sisteminin hammadde çıkarımı, üretim, dağıtım, kullanım ve yaşam sonu aşamalarındaki girdi, çıktı ve potansiyel çevresel etkilerini belirli amaç ve kapsam içinde sistematik olarak değerlendiren yöntemdir.

Atlantik Okyanusu'nda ılık yüzey sularını kuzeye, soğuk ve yoğun suları güneye taşıyan büyük ölçekli devirici akıntı sistemidir; küresel ısı dağılımının başlıca düzenleyicilerinden biridir.

Gemilerin denge ve seyir güvenliği için aldığı balast suyunun ve tanklarda biriken çökeltilerin; değişim, arıtma, kayıt ve deşarj standartlarıyla kontrol edilmesidir. IMO sözleşmesi, zararlı sucul organizmaların bölgeler arasında taşınmasını sınırlar.

Deniz tabanı, taban altındaki çökeltiler ve bunlarla doğrudan ilişkili su kesimini kapsayan ekolojik bölgedir. Burada yaşayan bentos toplulukları, kıyı sığlıklarından en derin okyanus çukurlarına kadar farklı basınç, ışık ve besin koşullarına uyum sağlar.

Deniz alanlarındaki insan faaliyetlerinin mekânsal ve zamansal dağılımını, ekolojik, ekonomik ve toplumsal hedefler doğrultusunda analiz eden ve tahsis eden kamusal planlama sürecidir. Balıkçılık, enerji, ulaşım ve koruma kullanımları arasındaki etkileşimleri birlikte ele alır.

Sığ kıyı sularında kök, gövde, yaprak ve çiçek oluşturan denizel damarlı bitkilerin meydana getirdiği sualtı habitatlarıdır. Alg veya yosun değildir; çökeltiyi sabitler, suyu berraklaştırır ve çok sayıda tür için beslenme ve üreme alanı sağlar.

Denizin üst katmanlarından derinlere çöken ölü organizmalar, dışkı parçacıkları, mukus, mineral toz ve diğer küçük organik-inorganik agregaların sürekli akışıdır. Parçacıkların bir bölümü tüketilir, kalanı deniz tabanına ulaşabilir.

Belirli uzun vadeli biyolojik çeşitlilik koruma amaçları için coğrafi olarak tanımlanan, ilan edilen ve yönetilen deniz alanlarıdır. Koruma hedefleriyle uyumlu olduğu ölçüde bazı sürdürülebilir kullanımlara izin verebilir; her koruma alanı tam yasak bölge değildir.

Küresel veya bölgesel ortalama deniz düzeyinin zaman içinde yükselmesidir. Başlıca nedenleri okyanus suyunun ısınarak genleşmesi ve karadaki buzullar ile buz tabakalarından okyanusa su eklenmesidir; yerel düşey kara hareketleri göreli seviyeyi değiştirir.

Genellikle yüzlerce metre ve daha derindeki deniz tabanında bulunan polimetalik yumrular, sülfür yatakları ve kobaltça zengin kabuklar gibi mineral kaynakların çıkarılmasıdır. Ulusal yetki alanı dışındaki “Alan”daki faaliyetler UNCLOS kapsamında Uluslararası Deniz Yatağı Otoritesi tarafından düzenlenir.

Ekvatoral Pasifik'in orta ve doğu kesimlerindeki deniz yüzeyi sıcaklıkları ile üzerindeki atmosferik basınç ve rüzgârların birlikte değiştiği doğal iklim örüntüsüdür. El Niño sıcak, La Niña soğuk evreyi; aradaki dönem nötr koşulları ifade eder.

Fitoplanktonun ışıklı yüzey sularında fotosentezle çözünmüş karbondioksiti organik maddeye dönüştürmesi ve bu karbonun bir bölümünün parçacıklar, besin ağı ve çökelme yoluyla derin okyanusa veya tortullara taşınmasıdır. Tutulan karbonun tamamı kalıcı olarak depolanmaz.

Gelgit farkının yüksek olduğu haliç veya koyların önüne kurulan, su seviyeleri arasındaki yükseklik farkını türbinlerden kontrollü akışla elektriğe dönüştüren baraj benzeri yapılardır. Gelgit akıntısı türbinlerinden farklı olarak bir havza ve hidrolik düşü oluştururlar.

Deniz veya tatlı suda çözünmüş oksijenin canlıların normal işlevlerini sınırlandıracak kadar azalmasıdır. Tek bir evrensel eşik yoktur; etkiler türe, sıcaklığa ve maruz kalma süresine göre değişir.

Deniz seviyesi yükselirken gelgit ve kıyı habitatlarının karaya doğru doğal biçimde göç edememesi; deniz duvarı, yol veya yapılaşma ile yükselen su arasında daralarak alan kaybetmesidir. Genel kıyı erozyonundan, karaya göçün fiziksel olarak engellenmesiyle ayrılır.

ENSO'nun, orta ve doğu ekvatoral Pasifik'te deniz yüzeyinin dönemsel olarak normalden soğuk olduğu ve tropikal atmosfer dolaşımının buna eşlik edecek biçimde değiştiği evresidir. El Niño'nun basitçe aynadaki karşılığı değildir; etkilerin yeri ve şiddeti olaya göre değişir.

Tropikal ve subtropikal kıyıların gelgit kuşağında, tuzlu veya acı suya ve oksijeni düşük çamurlu topraklara uyum sağlamış ağaç ve çalılardan oluşan ekosistemlerdir. Kök sistemleri çökeltiyi tutar ve balıklar ile diğer türlere barınak sağlar.

Okyanus ve kıyı ekosistemleri tarafından yakalanıp depolanan karbondur. Politika ve proje uygulamalarında terim çoğunlukla mangrov, tuzlu bataklık ve deniz çayırı gibi bitkili kıyı ekosistemlerinin biyokütlesi ile özellikle topraklarında biriken karbonu ifade eder.

Mercanların sıcaklık, ışık, kirlilik veya diğer çevresel stresler nedeniyle dokularındaki simbiyotik algleri ya da alg pigmentlerini kaybederek beyazlaşmasıdır. Ağarmış mercan hemen ölmüş değildir; stres uzarsa enerji yetersizliği, hastalık ve ölüm riski artar.

Başta koloni oluşturan taş mercanların kalsiyum karbonat iskeletlerini biriktirmesiyle gelişen, çok sayıda canlıya üç boyutlu yaşam alanı sağlayan deniz ekosistemleridir. Tropikal sığ su resifleri en bilinen türdür; farklı sıcaklık ve derinliklerde de mercan habitatları bulunur.

Deniz tabanı tortullarında ve permafrost altında, yüksek basınç ile düşük sıcaklıkta metanı buz benzeri bir kafes yapısı içinde hapseden katı birikimlerdir.

Karasularının ötesinde ve bitişiğinde yer alan, kıyı devletine deniz yatağı, toprak altı ve üstteki sulardaki doğal kaynakları araştırma, işletme, koruma ve yönetme konusunda egemen haklar tanıyan özel hukuk rejimidir. UNCLOS'a göre esas hatlardan itibaren 200 deniz milini aşamaz.

Okyanusun atmosferden insan kaynaklı karbondioksit alması sonucunda deniz suyunun kimyasının değişmesi ve pH değerinin uzun süreli düşmesidir. Süreç, karbonat iyonlarını ve kalsiyum karbonat doygunluğunu azaltır; “asitlenme”, deniz suyunun mutlaka asidik hâle geldiği anlamına gelmez.

CO₂ emen planktonu artırmak için denize besin eklemek; tartışmalı ve etkisi belirsiz bir giderim fikridir.

Okyanus suyunun sıcaklık, tuzluluk ve bunların belirlediği yoğunluk farkları nedeniyle dikey katmanlar oluşturmasıdır. Güçlü tabakalaşma, yüzey ile derin sular arasındaki karışımı sınırlar; mevsimsel, bölgesel veya uzun süreli olabilir.

Sıcak yüzey suyu ile soğuk derin okyanus suyu arasındaki sıcaklık farkını bir ısı çevrimi aracılığıyla elektrik üretiminde kullanan yenilenebilir enerji teknolojisidir. Açık çevrimde deniz suyu, kapalı çevrimde düşük kaynama noktalı bir çalışma akışkanı kullanılır.

Okyanustaki çözünmüş oksijen miktarının zaman içinde azalmasıdır. Isınma oksijen çözünürlüğünü düşürür; artan tabakalaşma derin suların havalanmasını sınırlar ve biyolojik solunumu etkiler. Kıyılarda aşırı besin girdileri süreci daha da şiddetlendirebilir.

Çözünmüş oksijenin sucul canlıların yaşayamayacağı kadar düştüğü hipoksik su alanlarının yaygın adıdır. Doğal olarak oluşabilse de insan kaynaklı bölgeler çoğunlukla aşırı besin girdisinin alg büyümesini artırması ve ölü organik maddenin ayrışırken oksijeni tüketmesiyle gelişir.

Bir su kütlesinin azot ve fosfor gibi besin maddeleriyle aşırı zenginleşerek alg ve bitki üretimini hızlandırmasıdır. Oluşan biyokütlenin ayrışması oksijeni tüketebilir; zararlı alg patlamaları, hipoksi, su berraklığında azalma ve habitat kaybı görülebilir.

Deniz tabanından bağımsız olarak su sütununu kapsayan açık su bölgesidir. Yüzeyden okyanusun en derin kesimlerine kadar ışık, sıcaklık, basınç ve besin koşullarına göre farklı dikey alt bölgelere ayrılır; burada yaşayan organizmalar pelajik olarak tanımlanır.

Okyanus suyunun sıcaklık ve tuzluluk kaynaklı yoğunluk farklarıyla batması, derinlerde taşınması ve yeniden yüzeye çıkmasını anlatan büyük ölçekli dolaşım kavramıdır. Güncel bilimde rüzgârın da rolünü içeren meridyonal devrilme dolaşımıyla ilişkilendirilir; ikisi bütünüyle özdeş değildir.

Tatlı su ile tuzlu su veya farklı tuzluluktaki iki akışkanın karışması sırasında açığa çıkan kimyasal potansiyel farkını elektrik enerjisine dönüştürme yöntemidir. Başlıca teknolojiler basınç geciktirmeli ozmoz ve ters elektrodiyalizdir; haliçler ve yoğun tuzlu atık akışları uygulama alanıdır.

Rüzgârların yüzey suyunu uzaklaştırması üzerine, onun yerini almak için daha derindeki soğuk ve çoğunlukla besince zengin suyun yüzeye yükselmesidir. Kıyılarda ve açık okyanusta görülür; aşağı taşınımın tersidir.

Agroekoloji, ekolojik ve sosyal ilkeleri gıda ve tarım sistemlerinin tasarımına ve yönetimine uygulayan; bilimsel bilgi, çiftçi deneyimi, çeşitlilik, döngüsellik ve yerel koşulları birlikte değerlendiren bütüncül bir yaklaşımdır.

Akarsu kıyısı tampon şeritleri, akarsu ve diğer su kütlelerinin yanında bırakılan ya da oluşturulan, ağaç, çalı veya otsu bitkilerle kaplı sürekli koruma alanlarıdır.

Akifer beslenimi, yağış, yüzey suyu veya yönetilen uygulamalardan gelen suyun süzülerek yeraltındaki geçirgen jeolojik birime ulaşması ve yeraltı suyu depolamasını yenilemesi sürecidir.

Akuaponik, su ürünleri yetiştiriciliği ile hidroponiği aynı dolaşım sisteminde birleştirir; balık atıklarındaki besinler bitkilerce kullanılır, bitkiler ve mikroorganizmalar suyun yeniden kullanılmasına katkı sağlar.

Entegre su kaynakları yönetimi, su, toprak ve bağlantılı kaynakların sosyal refahı adil biçimde geliştirecek ve yaşamsal ekosistemleri koruyacak şekilde sektörler ve yönetim düzeyleri arasında eşgüdümle yönetilmesi sürecidir.

Çevresel akışlar, nehir, sulak alan ve bağlantılı kıyı ekosistemlerinin sağlığını ve bu sistemlere bağlı insan geçim kaynaklarını sürdürebilmek için gereken su akışının miktarı, zamanlaması ve kalitesidir.

Çölleşme, kurak, yarı kurak ve kurak yarı nemli alanlarda iklimsel değişkenlik ile insan faaliyetlerinin birlikte veya ayrı etkileri sonucunda arazinin biyolojik ya da ekonomik üretkenliğini yitirmesidir.

Denitrifikasyon, oksijenin sınırlı olduğu koşullarda mikroorganizmaların nitratı ardışık tepkimelerle azot oksitlerine ve çoğunlukla azot gazına indirgediği doğal azot döngüsü sürecidir.

Ekilebilir arazi kaybı, geçici ürün yetiştirmeye elverişli alanların yapılaşma, altyapı veya başka kullanımlara dönüşmesi ya da erozyon, tuzlanma ve diğer bozulmalar nedeniyle üretim kapasitesini uzun süreli yitirmesidir.

Enterik fermantasyon, otçul hayvanların sindirim sistemindeki mikroorganizmaların karbonhidratları hayvanın kullanabileceği basit bileşiklere parçaladığı ve yan ürün olarak metan oluşturduğu sindirim sürecidir.

Evapotranspirasyon, suyun toprak ve diğer yüzeylerden buharlaşması ile bitkilerden terleme yoluyla atmosfere aktarılmasının toplamıdır; iklim, bitki özellikleri ve toprak neminden etkilenir.

Gıda güvencesi, herkesin her zaman aktif ve sağlıklı bir yaşam için beslenme ihtiyaçları ile tercihlerine uygun, yeterli, güvenli ve besleyici gıdaya fiziksel, sosyal ve ekonomik erişime sahip olması durumudur.

Gıda kilometresi, bir gıda ürününün üretim noktası ile tüketiciye ulaştığı yer arasında katettiği mesafeyi ifade eden bir ulaşım göstergesidir; tek başına ürünün toplam çevresel ayak izini göstermez.

Hassas tarım, sensörler, uydu konumlandırma, coğrafi bilgi sistemleri ve veri analizinden yararlanarak tarla içindeki zamansal ve mekânsal farklılıklara göre girdileri ve işlemleri ayarlayan yönetim yaklaşımıdır.

Havza yönetimi, yağış ve akışın ortak bir çıkışa yöneldiği alandaki su, toprak, bitki örtüsü ve insan faaliyetlerini, yukarı-aşağı havza ilişkileri ile paydaş ihtiyaçlarını birlikte gözeterek yönetme sürecidir.

Hayvancılıkta metan baskılayıcılar, geviş getiren hayvanların işkembesinde metan üreten mikroorganizmaları veya ilgili biyokimyasal yolları hedefleyerek enterik metan oluşumunu azaltmak için yeme katılan maddelerdir.

Hidroponik tarım, bitkilerin toprak kullanılmadan, köklerine suda çözünmüş mineral besinlerin verildiği; gerektiğinde perlit veya lif gibi inert yetiştirme ortamlarının kullanıldığı üretim yöntemidir.

İklim akıllı tarım, gıda güvencesi bağlamında tarımsal üretkenlik ve gelirleri sürdürülebilir biçimde artırmayı, iklim değişikliğine uyum ve dayanıklılığı güçlendirmeyi, mümkün olduğunda sera gazı emisyonlarını azaltmayı birlikte hedefleyen yaklaşımdır.

Kuraklık, düşük yağış, yüksek sıcaklık ve rüzgâr gibi etkenlerle mevcut ekosistemler ile toplum için olağandışı bir su açığının ortaya çıktığı dönemdir; meteorolojik, tarımsal, ekolojik veya hidrolojik biçimlerde görülebilir.

Kuraklık toleransı, bir bitki veya çeşidin su açığı altında yaşamsal işlevlerini sürdürme ve kabul edilebilir büyüme ya da verim sağlama yeteneğidir; kuraklıktan kaçınma ile aynı değildir.

Nitrifikasyon, oksijenli koşullarda toprak ve sudaki mikroorganizmaların amonyumu önce nitrite, ardından nitrata dönüştürdüğü doğal azot döngüsü sürecidir; diazot monoksit yan ürün olarak açığa çıkabilir.

Noktasal kaynaklı kirlilik, kirleticilerin boru, kanal, hendek veya deşarj ağzı gibi belirlenebilir, sınırlı ve ayrık bir taşıma noktasından suya verilmesidir.

Onarıcı tarım, bitkisel veya hayvansal üretim sürerken başta toprak sağlığı olmak üzere biyolojik çeşitlilik, su döngüsü ve diğer ekosistem hizmetlerini yeniden geliştirmeyi amaçlayan sonuç odaklı bir yaklaşımdır; evrensel tanımı veya tek standardı yoktur.

Permakültür, doğal ekosistemlerin yapısal ve işlevsel örüntülerini temel alarak arazi, su, bitkiler, hayvanlar ve insan ihtiyaçları arasında kalıcı, üretken ilişkiler kurmayı amaçlayan bütüncül bir tasarım yaklaşımıdır.

Sanal su, bir mal veya hizmetin üretim sürecinde tüketilen ya da kirletilen ve ürün ticaretiyle dolaylı olarak bölgeler arasında taşınmış sayılan sudur.

Sınır aşan sular, iki veya daha fazla devlet arasındaki sınırı oluşturan, sınırı geçen ya da sınır üzerinde bulunan yüzey ve yeraltı sularıdır.

Su ayak izi, ISO 14046 kapsamında ürün, süreç veya kuruluşun su kullanımıyla ilişkili potansiyel çevresel etkilerinin yaşam döngüsü yaklaşımıyla; miktar, kalite, yer ve zaman boyutları dikkate alınarak değerlendirilmesidir.

Su stresi, insan kullanımına yönelik tatlı su çekimlerinin mevcut yenilenebilir tatlı su kaynakları üzerinde oluşturduğu baskıdır; SKA 6.4.2 göstergesi çevresel akış gereksinimlerini de hesaba katar.

Su, enerji ve gıda sistemleri arasındaki karşılıklı bağımlılıkları tanıyan; sektörler ve ölçekler arasındaki sinerji ile ödünleşmeleri değerlendiren analitik ve yönetsel yaklaşımdır.

Toprak mikrobiyomu, toprakta yaşayan bakteri, arke, mantar ve diğer mikroorganizmalar ile bunların genetik materyali, etkileşimleri ve işlevsel faaliyetlerinden oluşan karmaşık topluluktur.

Toprak organik karbonu, canlıların ürettiği materyalin ayrışmasıyla toprak organik maddesinde depolanan karbon bileşenidir; miktarı iklim, toprak özellikleri, bitki örtüsü ve arazi yönetimine göre değişir.

Toprak tuzlanması, çözünür tuzların toprakta bitki büyümesini ve toprak işlevlerini bozacak düzeyde birikmesidir; doğal süreçlerden veya uygunsuz sulama, yetersiz drenaj ve tuzlu su girişimi gibi insan etkilerinden kaynaklanabilir.

Yayılı kaynaklı kirlilik, kirleticilerin tek bir deşarj noktasından değil, geniş alanlardan yüzey akışı, sızma veya atmosferik çökelme yoluyla su ortamlarına taşınmasıdır.

Günlük ihtiyaçların çoğuna konuttan yaklaşık on beş dakikada yürüyerek, bisikletle veya erişilebilir toplu taşımayla ulaşılmasını amaçlayan, karma kullanımlı ve yakınlık temelli kentsel planlama yaklaşımıdır.

LED armatürleri ağ bağlantılı kontrol, zamanlama, kısma, sensör, enerji ölçümü ve arıza bildirimi işlevleriyle yöneten dış aydınlatma sistemidir. Işık düzeyi, belirlenen koşullara göre uzaktan veya otomatik ayarlanabilir.

Bir yüzeye gelen güneş ışınımının yüzey tarafından geri yansıtılan bölümünü ifade eden boyutsuz orandır. Yüksek albedolu yüzeyler daha fazla ışınım yansıtır ve genellikle daha az güneş ısısı soğurur.

Akarsu, taşkın yatağı veya su toplama alanı ile yapılaşma arasında bırakılan; suyun güvenli biçimde yayılmasına, geçici olarak tutulmasına veya akışın yavaşlamasına imkân veren açık ya da yeşil alandır.

Isıtma, soğutma, havalandırma, aydınlatma ve diğer bina ekipmanlarını sensörler, yazılım ve kontrol cihazlarıyla izleyen ve yöneten bütünleşik sistemlerdir. Programları, ayar noktalarını ve ekipman çalışmasını koordine edebilir.

Mevcut bir binanın kabuk, mekanik sistem, aydınlatma, kontrol veya enerji üretim bileşenlerini performansını yükseltecek biçimde değiştirme sürecidir. Olağan bakımın ötesinde ölçülebilir bir iyileştirme hedefler.

Doğal ışık, bitki, su, doğal malzeme, manzara ve doğadaki biçim veya örüntüleri yapılı çevreye bilinçli biçimde dâhil ederek insanların doğayla bağını güçlendiren tasarım yaklaşımıdır.

Merkezî veya dağıtık üretim tesislerinde elde edilen ısıtma ya da soğutma enerjisinin yalıtılmış boru ağlarıyla birden çok binaya ulaştırıldığı enerji hizmetidir. Tekil bina sistemlerinden ağ ölçeğiyle ayrılır.

Enerji, ulaşım, su, atık ve iletişim gibi kritik hizmetleri sağlayan sistemlerin tehlikeleri öngörme, etkileri karşılama, hizmeti sürdürme, toparlanma ve değişen koşullara uyum sağlama kapasitesidir.

Yağmur suyunu kaynağına yakın yerde sızdırma, buharlaştırma, filtreleme, depolama veya yeniden kullanma yoluyla alanın gelişme öncesi hidrolojisini mümkün olduğunca koruyan arazi geliştirme ve yağmur suyu yönetimi yaklaşımıdır.

Yağmur suyunun yüzeydeki gözeneklerden veya derzlerden altındaki depolama tabakasına geçmesine izin veren beton, asfalt ya da blok kaplama sistemleridir. Su daha sonra zemine sızabilir veya kontrollü biçimde uzaklaştırılabilir.

Tuvalet atıkları hariç olmak üzere duş, lavabo veya çamaşır gibi kullanımlardan kaynaklanan, siyah suya göre daha düşük kirletici yük taşıyan evsel atık su akımıdır. Yeniden kullanım öncesinde amaca uygun arıtma gerektirir.

Isıl konfor, insanın bulunduğu ortamdan ısıl açıdan memnun olduğu denge durumudur; sıcaklık, nem, hava hareketi, ışınım ile giyim ve etkinlik düzeyi tarafından birlikte belirlenir. Isı stresi indeksleri ise aynı değişkenleri bir araya getirerek sıcaklığın insan bedeni üzerindeki birleşik etkisini, yani bu konfor aralığından sapmayı ölçen göstergelerdir.

Beton, tuğla veya taş gibi bir malzemenin sıcaklığı değişirken ısıyı soğurma, depolama ve daha sonra salma kapasitesidir. Isı geçişini yavaşlatır ancak ısı yalıtımıyla aynı özellik değildir.

HVAC sistemlerinin boyutlandırma, ayar noktası, zamanlama, hava ve su debisi, havalandırma, kontrol ve bakım parametrelerini konfor ile iç hava kalitesini koruyarak en verimli çalışacak biçimde düzenleme sürecidir.

Bir kentte, yukarıdan bakıldığında ağaçların yaprak, dal ve gövdelerinden oluşan taçlarının kapladığı alan veya bu alanın toplam yüzeye oranıdır. Yalnızca ağaç sayısını değil mekânsal örtüyü gösterir.

Yapılaşmış bir kentsel alanın çevresindeki kırsal veya daha az gelişmiş alanlardan daha sıcak olması durumudur. Isı depolayan yüzeyler, bitki kaybı, kentsel biçim ve insan kaynaklı ısı bu farkı güçlendirebilir.

Enerji, su, gıda ve malzemelerin kente girişini, kent içinde dolaşımını, stoklarda birikmesini ve atık veya emisyon olarak çıkışını birlikte inceleyen analitik çerçevedir.

Bir sokak, meydan veya yapı çevresindeki sıcaklık, gölge, rüzgâr, nem ve ışınım koşullarının kentsel biçim, bitkilendirme, su ve yüzey malzemeleriyle yönlendirilmesidir.

Kaynak enerji esasına göre ve tanımlı hesap sınırı içinde, fiilî yıllık teslim edilen enerjinin yerinde üretilerek şebekeye verilen yenilenebilir enerjiden fazla olmadığı enerji verimli binadır.

Çok iyi yalıtım, yüksek performanslı pencereler, hava sızdırmazlık, ısı köprülerinin sınırlandırılması ve ısı geri kazanımlı kontrollü havalandırmayla çok düşük ısıtma ve soğutma talebi hedefleyen doğrulanabilir bina performans standardıdır.

Yüksek güneş yansıtma ve ısıl yayma özellikleri sayesinde gelen güneş enerjisinin daha azını soğuran ve geleneksel çatılara göre daha düşük yüzey sıcaklığında kalan çatı sistemleridir.

Yağmur suyunu geçirgen yüzeyler, yeşil çatılar, sulak alanlar, çöküntü alanları ve depolama sistemleriyle emen, tutan, filtreleyen, yeniden kullanan ve kontrollü biçimde bırakan bütünleşik kentsel su yönetimi yaklaşımıdır.

Yağmur suyu akışının miktarını, hızını ve kalitesini kaynakta kontrol, sızdırma, yüzeysel iletim, depolama ve kontrollü deşarj bileşenleriyle yöneten; ekoloji ve kamusal alan yararlarını da gözeten sistemlerdir.

Konut, iş, hizmet ve kamusal alanları yüksek kaliteli toplu taşıma istasyonlarının yürüme mesafesinde yoğun, karma kullanımlı, yaya ve bisiklet dostu biçimde düzenleyen planlama ve tasarım yaklaşımıdır.

Çatı veya diğer uygun yüzeylere düşen yağmur suyunun oluk ve iletim düzenekleriyle toplanması, depolanması ve gerekli arıtmanın ardından sulama ya da başka içme dışı amaçlarla kullanılmasıdır.

Yağıştan oluşan yüzey akışını havuz, tank, yeşil altyapı veya benzeri bir hacimde geçici olarak depolayıp daha düşük ve kontrollü bir debiyle bırakma işlemidir. Öncelikli amaç yeniden kullanım değil akış tepesini geciktirmektir.

Su yalıtımı ve drenaj katmanları üzerinde yetiştirme ortamı ile bitki örtüsü barındıran çatı sistemleridir. Yağışı tutar, bir bölümünü evapotranspirasyonla atmosfere verir ve kalan suyu geciktirerek boşaltır.

Bir alanın yürümeyi ne ölçüde desteklediğini; sokak bağlantısı, arazi kullanım çeşitliliği, yoğunluk, hedeflere ve toplu taşımaya yakınlık gibi değişkenleri birleştirerek sayısal olarak değerlendiren bileşik göstergedir.

Avrupa Birliği’nde kapsam dâhilindeki şirketlerin çevresel, sosyal ve yönetişim konularındaki etkilerini, risklerini ve fırsatlarını Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlama Standartlarına göre açıklamasını düzenleyen direktiftir. Finansal raporlamayla bağlantılı ve karşılaştırılabilir sürdürülebilirlik bilgisi üretmeyi amaçlar.

Bir ülkenin yüksek emisyonlu enerji sisteminden daha temiz bir sisteme geçişini; uluslararası kamu finansmanı, özel yatırım, politika desteği ve sosyal önlemlerden oluşan ülkeye özgü bir paketle hızlandırmayı amaçlayan ortaklıktır.

Atıl varlıklar; iklim politikaları, teknolojik dönüşüm, piyasa değişimleri veya fiziksel iklim riskleri nedeniyle ekonomik ömrünü tamamlamadan değer kaybeden, gelir üretme kapasitesi azalan ya da kullanılamaz hâle gelen yatırımlar ve kaynaklardır.

Bir kuruluşun çevre üzerindeki etkileri, çalışanlar ve toplumla ilişkileri ile yönetim ve denetim yapısına ilişkin unsurların birlikte değerlendirilmesini ifade eden çerçevedir. Tek başına belirli bir puanlama yöntemi veya yatırım ürünü değildir.

Aynı emisyon azaltımı veya giderim sonucunun birden fazla ülke, kuruluş, hedef ya da karbon kredisi kullanıcısı tarafından hesaba katılması veya talep edilmesidir. Çifte ihraç, çifte kullanım ve çifte talep gibi farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.

Çok taraflı kalkınma bankalarının görevlerini, yönetişimini, sermaye kullanımını, risk yaklaşımını ve çalışma yöntemlerini günümüzün kalkınma ve küresel sorunlarına daha etkili yanıt verecek biçimde yenilemeye yönelik kurumsal değişiklikler bütünüdür.

Emisyonların ve azaltımların ölçülmesi, raporlanması ve doğrulanması süreçlerinde uydu, saha sensörleri, otomatik veri akışı ve blokzincir gibi dijital araçların kullanılmasıdır; süreci sürekli ve otomatik hale getirir.

Yetkili bir otoritenin kapsanan kaynakların toplam emisyonlarına sınır koyduğu ve işletmelerin emisyon karşılığında teslim etmeleri gereken tahsisatları alıp satabildiği piyasa temelli karbon fiyatlandırma aracıdır. Bazı sistemler belirli karbon kredilerinin kullanımına da izin verebilir.

İklim değişikliğinin doğrudan fiziksel etkilerinden kaynaklanan risktir. Fırtına, sel ve sıcak hava dalgası gibi ani olaylar akut; deniz seviyesinin yükselmesi, kuraklaşma ve ortalama sıcaklık değişimi gibi uzun dönemli eğilimler kronik fiziksel risk oluşturur.

Yüksek emisyonlu faaliyetlerin güvenilir, bilime dayalı ve zamanla ölçülebilen bir dönüşüm planı doğrultusunda düşük emisyonlu ve dayanıklı bir yapıya geçmesini destekleyen finansmandır. Yalnızca hâlihazırda yeşil kabul edilen faaliyetlerin finansmanıyla sınırlı değildir.

Düşük emisyonlu ekonomiye geçiş sırasında politika, mevzuat, teknoloji, piyasa tercihleri veya hukuki sorumluluklardaki değişimlerden doğan finansal risktir. Karbon yoğun varlıkların değer kaybetmesine, maliyetlerin yükselmesine veya iş modellerinin geçerliliğini yitirmesine yol açabilir.

Kuruluşların veya bireylerin yasal bir teslim yükümlülüğü dışında karbon kredisi satın aldığı, sattığı ya da kullandığı piyasalardır. Krediler, belirli projelerden veya programlardan doğrulanmış emisyon azaltımlarını veya giderimlerini temsil eder.

Kalkınma amaçlı kamu veya hayırsever finansmanın, sürdürülebilir kalkınmaya yönelik işlemlerde ticari finansmanı harekete geçirmek için stratejik biçimde kullanılmasıdır. Risk paylaşımı, garanti, ilk zarar sermayesi veya teknik destek gibi araçlar içerebilir.

Bir devlet ile alacaklıları arasında, mevcut borç yükümlülüklerinin bir bölümünü iklim azaltımı veya uyum yatırımlarına yönlendirmek üzere yeniden düzenleyen anlaşmadır. İkili yapı, borç geri alımı veya daha geniş bir finansman işlemi biçimini alabilir.

Yatırımcıların veya kredi verenlerin fiziksel iklim tehlikeleri ya da düşük karbonlu ekonomiye geçişten doğan belirsizlikler nedeniyle talep ettiği ek getiri veya borçlanma maliyetidir. Tek ve evrensel bir hesaplama yöntemi bulunmaz.

Sel, kuraklık, fırtına ve sıcak dalgası gibi iklim kaynaklı afetlerin mali kaybını devreden; hane halkı, çiftçi, işletme ve ülkelerin olay sonrası toparlanmasını hızlandıran sigorta ürünleridir. Parametrik ürünler, fiilî zararı değerlendirip tazmin etmek yerine bağımsız olarak ölçülen bir parametre veya endeks üzerinde uzlaşılan eşiğe ulaşıldığında önceden belirlenmiş tutarı öder.

Bir kuruluşun iklimle bağlantılı fiziksel ve geçiş risklerinin yönetişimini, stratejisini, risk yönetimini, ölçütlerini, hedeflerini ve beklenen finansal etkilerini kamuya veya belirlenmiş kullanıcılara raporlamasıdır. Açıklamanın kapsamı ilgili standart veya mevzuata göre değişebilir.

Ulusal iklim planlarını ekonomi ve yatırım politikalarıyla ilişkilendirerek Ulusal Katkı Beyanlarındaki (NDC) öncelikleri yatırıma hazır proje portföylerine dönüştürmeyi ve projeleri finansman ile uygulama ortaklarıyla buluşturmayı amaçlayan, COP31 Eylem Gündemi kapsamında geliştirilen uygulama girişimidir. Başkanlık Köprüyü, Eylem Gündeminin on temasından biri ve altı Küresel Uygulama Hedefinden biri olarak duyurmuştur.

Finansal İstikrar Kurulu tarafından oluşturulan ve kuruluşların iklimle bağlantılı finansal risk ve fırsatlarını yönetişim, strateji, risk yönetimi, ölçütler ve hedefler altında açıklamasını öneren görev gücüdür. Görev gücü 2023’te çalışmalarını tamamlamıştır.

Bir emisyon azaltımı veya giderimin, karbon kredilendirme mekanizmasının sağladığı teşvik olmadan gerçekleşmeyeceğini gösteren ilkedir. Mevcut mevzuatın gerektirdiği ya da olağan faaliyet senaryosunda zaten oluşacak sonuçlar ilave kabul edilmez.

Piyasa koşullarından daha elverişli fiyat veya şartlarla sağlanan finansmandır. Düşük faiz, uzun vade, geri ödemesiz dönem, hibe unsuru, teminat kolaylığı veya bunların birleşimi yoluyla borçlunun finansman yükünü azaltabilir.

Karbon piyasalarının gerçek, ilave, ölçülebilir ve kalıcı azaltım veya giderimler üretmesini; çifte sayımı önlemesini, sosyal ve çevresel güvenceleri korumasını ve kredilerin kullanımına ilişkin iddiaların gerçeği yansıtmasını sağlayan ilkeler bütünüdür.

Sera gazı emisyonlarına veya fosil yakıtların karbon içeriğine belirli bir fiyat uygulayan mali araçtır. Vergi oranı fiyatı doğrudan belirlerken ortaya çıkacak emisyon miktarı ekonomik aktörlerin bu fiyata verdiği tepkiye bağlıdır.

Paris Anlaşması’nın 6.2 maddesi kapsamında uluslararası aktarılan azaltım sonucunun hem aktaran hem kullanan Tarafça sayılmasını önlemek için emisyon dengelerine uygulanan muhasebe düzeltmesidir. Aktaran Taraf ilgili miktarı ekler, kullanan Taraf ise çıkarır.

İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine karşı özellikle kırılgan gelişmekte olan ülkelerin ekonomik ve ekonomik olmayan kayıp ve zararlara müdahalesini desteklemek üzere UNFCCC ve Paris Anlaşması kapsamında oluşturulan fondur. Aşırı olayları ve yavaş gelişen süreçleri kapsar. Fonun kurulmasına COP27’de karar verilmiş, işler hâle getirilmesi için Geçiş Komitesi oluşturulmuştur.

Sera gazı emisyonları, azaltım eylemleri ve iklim desteğine ilişkin verilerin belirlenmiş yöntemlerle ölçülmesi; standart biçimde raporlanması ve doğruluk, tamlık ile tutarlılık açısından incelenmesi sürecidir. Doğrulama ulusal veya uluslararası düzenlemelere göre farklı biçimler alabilir.

Tarafların ulusal katkı beyanlarını uygularken gönüllü olarak iş birliği yapmasına olanak tanıyan Paris Anlaşması hükmüdür. Madde 6.2 aktarılabilir azaltım sonuçlarına, 6.4 merkezi kredilendirme mekanizmasına, 6.8 ise piyasa dışı yaklaşımlara çerçeve sağlar.

Bir finansman işlemi, portföy, kurum veya politikanın Paris Anlaşması’nın düşük sera gazı emisyonlu ve iklime dayanıklı kalkınma hedefleriyle tutarlı hâle getirilmesidir. Yalnızca yeşil faaliyetleri finanse etmekten daha geniştir; dönüşüm yollarını ve iklim risklerini de kapsar.

Bir politika, proje veya azaltım faaliyeti uygulanmadığında emisyonların ya da diğer ilgili koşulların nasıl gelişeceğini temsil eden karşılaştırma senaryosudur. Geleceğin kesin tahmini değil, etkinin hesaplanmasına temel oluşturan varsayımsal bir karşı olgudur.

Belirli bir ülke, şehir, kuruluş veya faaliyet sınırı içinde sera gazı emisyonlarının kaynaklara, giderimlerin ise yutaklara göre sistemli biçimde hesaplanıp raporlandığı veri bütünüdür. Kullanılan kapsam, yöntem, emisyon faktörleri ve dönem açıkça belirtilmelidir.

Finansal kararlar alınırken çevresel, sosyal ve yönetişim unsurlarının dikkate alınması ve sermayenin uzun vadeli sürdürülebilir ekonomik faaliyetlere yönlendirilmesidir. İklim azaltımı ve uyumunun yanında biyolojik çeşitlilik, sosyal etkiler ve yönetişim konularını da kapsar.

Faiz, kupon veya başka finansal koşulların borçlunun önceden belirlenmiş sürdürülebilirlik performans göstergelerine ve hedeflerine ulaşmasına bağlandığı finansman yapısıdır. Fonun belirli bir yeşil projeye tahsis edilmesi zorunlu değildir.

Hangi ekonomik faaliyetlerin belirlenmiş çevresel veya sürdürülebilirlik ölçütlerini karşıladığını tanımlayan sınıflandırma sistemidir. Teknik eşikler, önemli zarar vermeme koşulları ve asgari güvenceler içerebilir; yatırım yapılması zorunlu faaliyetler listesi değildir.

Paris Anlaşması’nın 6.2 maddesi kapsamında bir Tarafça yetkilendirilen ve başka bir Tarafa veya izin verilen uluslararası azaltım amacı için aktarılan emisyon azaltımı ya da giderim sonuçlarıdır. Belirlenmiş izleme, raporlama ve muhasebe kurallarına tabidir.

Sera gazı derişimlerinin ve nokta kaynaklı sızıntıların uzaydan taşınan spektrometrelerle tespit edilip miktarlandırılmasıdır; özellikle metan sızıntılarının tesis düzeyinde saptanmasında kullanılır.

İnsanların, ekosistemlerin, ekonomilerin ve altyapının iklim değişikliğinin mevcut ve beklenen etkilerine uyum sağlamasını destekleyen finansmandır. Kamu bütçeleri, hibeler, imtiyazlı krediler, özel yatırım ve çok taraflı iklim fonları gibi çeşitli kaynaklardan gelebilir.

Düzenleyicinin kapsanan kaynaklar için toplam emisyon üst sınırı belirlediği ve bu sınırı temsil eden tahsisatların işletmeler arasında alınıp satıldığı sistemdir. Her işletme emisyonuna karşılık yeterli tahsisat teslim eder; toplam miktarı üst sınır kontrol eder.

Teknik tasarımı, fizibilitesi, çevresel ve sosyal değerlendirmeleri, mali yapısı, uygulama düzeni ve temel riskleri finansman değerlendirmesine yetecek düzeyde hazırlanmış projeler bütünüdür. Yalnızca proje fikirlerinden oluşan bir liste değildir.

Paris Anlaşması kapsamında gelişmekte olan ülkelerin iklim eylemlerini desteklemek üzere COP29’da kabul edilen yeni kolektif finansman hedefidir. Gelişmiş ülkelerin öncülüğünde yıllık finansmanın 2035’e kadar en az 300 milyar ABD dolarına çıkarılmasını öngörür. 1/CMA.6 sayılı kararla kabul edilmiş olup “Bakü Finans Hedefi” olarak da anılır.

İhraçtan elde edilen gelirin yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, temiz ulaşım veya iklim uyumu gibi uygun çevresel projelere tahsis edildiği borçlanma aracıdır. İhraççının geri ödeme yükümlülüğü diğer tahvillerdeki gibi sürer; ayırt edici unsur fon kullanım amacıdır.

Mevzuatla yükümlülük getirilen kuruluşların emisyonlarına karşılık tahsisat veya uygun krediler teslim ettiği düzenlenmiş piyasalardır. Emisyon ticaret sistemleri temel örnektir; kapsam, yükümlülük, izin verilen birimler ve yaptırımlar yetkili kamu otoritesince belirlenir.

YOUNGO çatısı altında gençler tarafından düzenlenen, birden çok ülkeden veya belirli bir bölgeden gençlerin iklim önceliklerini tartıştığı bağımsız bölgesel konferanstır. Katılımcıların ortak görüşleri bölgesel gençlik bildirilerine ve küresel COY sürecine girdi sağlayabilir.

Araştırmacıların, karar vericilerin, uygulayıcıların, yerel toplulukların ve farklı bilgi sahiplerinin bir soruyu tanımlamadan bulguları yorumlamaya kadar bilgi üretim sürecini birlikte yürütmesidir. Yalnızca hazır bilginin paydaşlara aktarılmasından farklı, karşılıklı ve süreklilik taşıyan bir iş birliğidir.

Kamu kurumları, özel sektör, sivil toplum, akademi, gençler ve etkilenen topluluklar gibi farklı aktörlerin ortak bir sorun çevresinde görüş, bilgi, kaynak ve sorumluluklarını bir araya getiren çalışma yaklaşımıdır. Katılımın varlığı tek başına eşit karar gücü anlamına gelmez.

İnsanların gerçek karar verme biçimlerine ilişkin davranış bilimi bulgularından yararlanarak tercihleri veya eylemleri etkileyen politika ve iletişim uygulamalarıdır. Varsayılan seçenekler, geri bildirim, hatırlatıcılar, sosyal norm mesajları ve bilginin çerçevelenmesi bu araçlara örnek olabilir.

Kadınlara ve diğer toplumsal gruplara yönelik tahakküm ile doğanın sömürülmesi arasındaki tarihsel, ekonomik, kültürel ve etik bağlantıları inceleyen çeşitli feminist çevre yaklaşımlarının ortak adıdır. Tek tip bir teori değildir ve kadınlarla doğa arasında özcü bir bağ kurmak zorunda değildir.

İklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı ve çevresel bozulmanın bugünkü veya gelecekteki sonuçlarına ilişkin yoğun endişe, korku ya da sıkıntıyı anlatır. Tek başına klinik bir tanı değildir; gerçek çevresel tehditlere verilen anlaşılabilir bir duygusal tepki olabilir.

Bu sözlükte, iklim politikalarının, yatırımlarının veya davranış değişikliği önlemlerinin toplum tarafından meşru, adil ve uygulanabilir görülerek desteklenmesini anlatan editoryal bir ifadedir. Bir şirket ya da projenin faaliyet için toplumsal izniyle aynı kavram değildir.

YOUNGO tarafından yerel gençlik kuruluşlarıyla birlikte düzenlenen, COP öncesinde çocukların ve gençlerin iklim önceliklerini tartıştığı bağımsız küresel konferanstır. Çıktıları Küresel Gençlik Bildirisi aracılığıyla iklim müzakerelerine taşınabilir; konferans UNFCCC’nin resmî bir organı değildir.

Öncelikleri, tasarımı ve temel kararları gençler tarafından belirlenen; gençlerin yalnızca yararlanıcı değil lider, uygulayıcı veya ortak olduğu proje, kampanya, ağ ya da politika çalışmalarıdır. Gençlere danışılan fakat karar gücü verilmeyen faaliyetlerden ayrılır.

Bireylerin ve toplumsal hareketlerin iklim değişikliğine karşı daha güçlü politika ve uygulamalar talep etmek amacıyla savunuculuk, kampanya, protesto, dava, eğitim veya örgütlenme yürütmesidir. Yöntemleri kurumsal katılımdan şiddet içermeyen doğrudan eyleme kadar çeşitlenebilir.

Bir kişinin iklim değişikliğine yönelik ilgi, kaygı veya eylem isteğinin düşük olması ya da konudan uzaklaşmasıdır. İklim biliminin bilinçli biçimde reddedildiği inkârcılıkla aynı değildir; bilgi eksikliği, çaresizlik, uzaklık algısı veya aşırı yüklenme gibi nedenlerle gelişebilir.

İklim Elçileri, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından oluşturulan ve İklim Değişikliği Başkanlığı koordinasyonunda faaliyet gösteren ulusal bir gençlik ağıdır. Türkiye’nin tüm şehirlerinde ve üniversitelerinde temsil edilen ağ, iklim değişikliği alanında gönüllü çalışmalar yürüten gençleri bir araya getirir.

İklim değişikliğine katkının, tehlikelere maruz kalmanın, zarar görme olasılığının ve azaltım ile uyum kaynaklarına erişimin ülkeler ve toplumsal gruplar arasında eşitsiz dağılmasıdır. Gelir, yaş, cinsiyet, engellilik, konum ve tarihsel ayrımcılık bu dağılımı şekillendirebilir.

BMİDÇS kapsamında iklim eğitimi, öğretim, kamu farkındalığı, halkın katılımı, bilgiye erişim ve uluslararası iş birliğini bir araya getiren çalışma alanıdır. Sözleşme’nin 6. maddesi ile Paris Anlaşması’nın 12. maddesindeki yükümlülük ve amaçların uygulanmasını destekler.

İklim değişikliğinin nedenlerini, etkilerini, risklerini ve çözüm seçeneklerini farklı kitlelere anlaşılır, doğru ve bağlama uygun biçimde aktarma ve karşılıklı diyalog kurma sürecidir. Bilgi vermenin yanında değerleri, güveni, duyguları ve hedef kitlenin deneyimini dikkate alır.

İklim sisteminin temel işleyişini, insan faaliyetleriyle ilişkisini, iklim risklerini ve azaltım ile uyum seçeneklerini anlayıp bu bilgiyi kararlarında kullanabilme yeterliğidir. Yalnızca kavram bilgisini değil, kanıt değerlendirme, sistem düşüncesi ve eylem yetkinliğini de kapsar.